પદ્મશ્રી ડૉ. એચ. એલ. ત્રિવેદી: કિડની ચિકિત્સા ક્ષેત્રે દિવ્ય પરોપકાર અને વિજ્ઞાનના ભગીરથ ઋષિ
આજે ૩૧ ઓગસ્ટ, ભારતના મહાન નેફ્રોલોજિસ્ટ, ઇમ્યુનોલોજિસ્ટ, સ્ટેમ સેલ સંશોધક અને પદ્મશ્રી એવોર્ડ વિજેતા ડૉ. હરગોવિંદ લક્ષ્મીશંકર ત્રિવેદી (ડૉ. એચ. એલ. ત્રિવેદી) ની જન્મજયંતિ છે. ભારતીય તબીબી જગતમાં જેમણે ગરીબો અને અસાધ્ય દર્દીઓ માટે ભગવાનનું સ્વરૂપ ધારણ કર્યું હતું, તેવા ડૉ. ત્રિવેદીનું જીવન અને કાર્ય દરેક ભારતીય માટે પ્રેરણારૂપ છે.
જન્મ, વતન અને પ્રારંભિક શિક્ષણ
ડૉ. એચ. એલ. ત્રિવેદીનો જન્મ ૩૧ ઓગસ્ટ ૧૯૩૨ના રોજ ગુજરાતના મોરબી જિલ્લાના હળવદ પાસે આવેલા ચરાડવા ગામે થયો હતો. તેમના પિતા લક્ષ્મીશંકર ત્રિવેદી એક શિક્ષક હતા, જેના કારણે ડૉ. ત્રિવેદીના જીવનમાં બાળપણથી જ સંસ્કાર, શિસ્ત અને જ્ઞાનનું મહત્વ વણાયેલું હતું. તેમનું પ્રાથમિક શિક્ષણ વાંકાનેર પાસેના લુંસર ગામે થયું હતું. તેમણે રાજકોટની ધર્મેન્દ્રસિંહજી કોલેજમાંથી ૧૯૫૧ થી ૧૯૫૩ દરમિયાન પ્રી-મેડિકલનો અભ્યાસ કર્યો અને ત્યારબાદ અમદાવાદની પ્રખ્યાત બી. જે. મેડિકલ કોલેજમાંથી ૧૯૫૩ થી ૧૯૬૩ દરમિયાન MBBS ની પદવી મેળવી.
ઉચ્ચ અભ્યાસ અને વિદેશમાં કારકિર્દી
MBBS ની પદવી મેળવ્યા બાદ, ડૉ. ત્રિવેદીએ વધુ ઉચ્ચ તાલીમ માટે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની પ્રખ્યાત ક્લેવલેન્ડ ક્લિનિકમાં બે વર્ષ વિતાવ્યા. ત્યારબાદ તેઓ કેનેડાના ઓન્ટારિયો રાજ્યના હેમિલ્ટન શહેરમાં સ્થાયી થયા અને આશરે આઠ વર્ષ સુધી ત્યાં સફળ તબીબી પ્રેક્ટિસ કરી. કેનેડામાં તેમની ગણતરી ઉત્તમ તબીબોમાં થતી હતી અને તેઓ ભૌતિક સુખ-સુવિધાઓથી ભરપૂર જીવન જીવી રહ્યા હતા.
માતૃભૂમિનું ખેંચાણ અને ગરીબોની સેવા માટે ભારત વાપસી
વિદેશમાં મોટો મોભો અને ધન-દોલત હોવા છતાં, ડૉ. ત્રિવેદીના હૃદયમાં હંમેશાં પોતાની માતૃભૂમિ અને દેશના ગરીબ દર્દીઓ માટે કંઈક કરી છૂટવાની તલપાપડ રહેતી હતી. એકવાર ભારતની મુલાકાતે આવ્યા ત્યારે તેમણે અહીંના સામાન્ય અને ગરીબ નાગરિકોને કિડનીની ગંભીર બીમારીઓ સામે સારવારના અભાવે કળકળીને મરતા જોયા. આ દ્રશ્ય તેમના હૃદયને સ્પર્શી ગયું અને તેમણે વિદેશની તમામ સુખ-સુવિધાઓ છોડીને કાયમ માટે સ્વદેશ પરત ફરવાનો નિર્ણય કર્યો. તેઓ ૧૯૭૭માં અમદાવાદ આવ્યા અને બી. જે. મેડિકલ કોલેજમાં નેફ્રોલોજી વિભાગના પ્રોફેસર તરીકે જોડાયા.
IKDRC (કિડની હોસ્પિટલ) ની સ્થાપના
ગરીબ અને અશક્ત દર્દીઓને અત્યાધુનિક કિડની સારવાર અને ટ્રાન્સપ્લાન્ટની સુવિધા વિનામૂલ્યે કે নামমাত্র ખર્ચે મળી રહે તે માટે ડૉ. ત્રિવેદીએ ૭ ઓક્ટોબર ૧૯૮૧ના રોજ અમદાવાદ સિવિલ હોસ્પિટલ કેમ્પસમાં 'ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ કિડની ડિસીઝિસ એન્ડ રિસર્ચ સેન્ટર' (IKDRC) અર્થાત્ કિડની હોસ્પિટલની સ્થાપના કરી.
શરૂઆતમાં આ ભગીરથ કાર્ય માટે તેમના મિત્રો અને દાનવીર ઉદ્યોગપતિઓ રસીકલાલ દોશી તથા માફતલાલ મહેતાએ ₹૧ કરોડનું માતબર દાન આપ્યું હતું. ડૉ. ત્રિવેદીના અથાક પરિશ્રમથી આ સંસ્થા ધીમે ધીમે વટવૃક્ષ બની. આજે આ સંકુલ વિશ્વની સૌથી મોટી કિડની હોસ્પિટલોમાં સ્થાન ધરાવે છે, જ્યાં હજારો ગરીબ દર્દીઓને નવું જીવન મળ્યું છે.
સંશોધન, પુસ્તકો અને લેખો
ડૉ. ત્રિવેદી માત્ર એક કુશળ ચિકિત્સક જ નહોતા, પરંતુ તેઓ ઉચ્ચ કોટિના સંશોધક પણ હતા.
- તેમણે સ્ટેમ સેલ થેરાપી (Stem-cell therapy) અને ટ્રાન્સપ્લાન્ટેશન ટોલરન્સ ક્ષેત્રે મહત્વપૂર્ણ સંશોધનો કર્યા હતા અને આ ક્ષેત્રે અનેક પેટન્ટ્સ પણ મેળવ્યા હતા.
- તેમણે ભારતમાં 'ઇન્ડિયન સોસાયટી ઓફ ઓર્ગન ટ્રાન્સપ્લાન્ટેશન' ની સ્થાપના કરવામાં અગ્રણી ભૂમિકા ભજવી હતી.
- તેઓ 'ઇન્ડિયન જર્નલ ઓફ ટ્રાન્સપ્લાન્ટેશન' અને 'ઇન્ડિયન જર્નલ ઓફ નેફ્રોલોજી' ના સ્થાપક મુખ્ય સંપાદક (Founding Chief Editor) રહ્યા હતા.
- તેમણે રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે અસંખ્ય સંશોધન પત્રો (Research Papers) અને લેખો પ્રકાશીત કર્યા હતા, જેણે તબીબી વિજ્ઞાનને નવી દિશા આપી.
- તેમની અંગ્રેજી આત્મકથા "Tryst with Destiny" (૧૯૯૬) ખૂબ ચર્ચામાં રહી હતી, જેનો પાછળથી ગુજરાતીમાં "પુરુષાર્થ પોતનો: પ્રસાદ પ્રભુનો" નામે અનુવાદ થયો છે.
મુખ્ય સિદ્ધિઓ અને સીમાચિહ્નો
- ડૉ. ત્રિવેદી અને તેમની ટીમે પોતાના જીવનકાળ દરમિયાન ૫,૨૦૦ થી વધુ કિડની ટ્રાન્સપ્લાન્ટ સફળતાપૂર્વક પાર પાડ્યા હતા.
- તેમની સંસ્થા IKDRC એ ભારતમાં સરકારી ક્ષેત્રે પ્રથમ અને સૌથી મોટી લીવર ટ્રાન્સપ્લાન્ટેશન સંસ્થા તરીકે પણ નામના મેળવી છે.
- વર્ષ ૨૦૧૫માં IKDRC-ITS ને 'ગુજરાત યુનિવર્સિટી ઓફ ટ્રાન્સપ્લાન્ટેશન સાયન્સિસ' તરીકે યુનિવર્સિટીનો દરજ્જો મળ્યો અને ડૉ. ત્રિવેદી તેના પ્રો-ચાન્સલર બન્યા.
એવોર્ડ અને સન્માન
માનવજાતની અજોડ સેવા બદલ ડૉ. એચ. એલ. ત્રિવેદીને અનેક પ્રતિષ્ઠિત પુરસ્કારોથી સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા:
- પદ્મશ્રી (૨૦૧૫): ભારત સરકાર દ્વારા દેશના ચોથા સર્વોચ્ચ નાગરિક સન્માન 'પદ્મશ્રી' થી તેમને નવાજવામાં આવ્યા હતા.
- ૨૦૦૬માં ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ટ્રાન્સપ્લાન્ટેશન સાયન્સિસનું નામ બદલીને તેમના માનાર્થે 'ડૉ. એચ. એલ. ત્રિવેદી ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ટ્રાન્સપ્લાન્ટેશન સાયન્સિસ' રાખવામાં આવ્યું.
- ૨૦૦૯માં કિંગ જ્યોર્જ મેડિકલ યુનિવર્સિટી દ્વારા તેમને માનદ ડૉક્ટર ઓફ સાયન્સ (D.Sc.) ની પદવી એનાયત થઈ.
- અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન દ્વારા તેમને 'નગર રત્ન' તરીકે સન્માનિત કરવામાં આવ્યા હતા.
- તેઓ 'રોયલ કોલેજ ઓફ ફિઝિશિયન્સ ઓફ કેનેડા' (FRCP) ના ફેલો પણ હતા.
૨ ઓક્ટોબર ૨૦૧૯ના રોજ આ મહાન કર્મયોગી પક્ષઘાત (પાર્કિન્સન) સંબંધિત બિમારીઓના કારણે અમદાવાદમાં આ ફાની દુનિયાને અલવિદા કહી ગયા, પરંતુ તેમના દ્વારારોપાયેલ સેવાનું વટવૃક્ષ આજે પણ લાખો દર્દીઓને જીવનદાન આપી રહ્યું છે. તેમની જન્મજયંતિ નિમિત્તે આ મહાન તબીબ અને પરોપકારી મહા માનવીને શત શત નમન!
ટિપ્પણીઓ
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો