કિડની ટ્રાન્સપ્લાન્ટ પછી ડાયાબિટીસ: કારણો અને ઉપાયો
કિડની ટ્રાન્સપ્લાન્ટ (Kidney Transplant) એ કિડનીની નિષ્ફળતા (Kidney Failure) ધરાવતા દર્દીઓ માટે જીવન બચાવનાર સારવાર છે. જોકે, આ સફળ પ્રક્રિયા પછી કેટલાક દર્દીઓમાં નવા ડાયાબિટીસ (New-Onset Diabetes After Transplant - NODAT) થવાનું જોખમ રહેલું છે. કિડની ટ્રાન્સપ્લાન્ટ પછી ડાયાબિટીસ થવાના મુખ્ય કારણો અને તેનાથી બચવા તેમજ નિયંત્રણ કરવાના ઉપાયો વિશે અહીં માહિતી આપેલી છે.
કિડની ટ્રાન્સપ્લાન્ટ પછી ડાયાબિટીસ (NODAT) થવાના મુખ્ય કારણો
ટ્રાન્સપ્લાન્ટ પછી ડાયાબિટીસ થવા માટે એકથી વધુ પરિબળો જવાબદાર હોય છે:
૧. ઈમ્યુનોસપ્રેસિવ દવાઓ (Immunosuppressive Medications)
ટ્રાન્સપ્લાન્ટ કરેલી કિડનીને શરીર દ્વારા અસ્વીકાર (Rejection) ન થાય તે માટે દર્દીને ઈમ્યુનોસપ્રેસિવ દવાઓ નિયમિત લેવી પડે છે. આ દવાઓ રોગપ્રતિકારક શક્તિને દબાવીને કામ કરે છે, પરંતુ તેની આડઅસર તરીકે ડાયાબિટીસ થવાનું જોખમ વધે છે. મુખ્ય જવાબદાર દવાઓ:
* કોર્ટીકોસ્ટેરોઈડ્સ (Corticosteroids - જેમ કે Prednisolone):
* તેઓ ઇન્સ્યુલિન પ્રતિકાર (Insulin Resistance) પેદા કરે છે, એટલે કે શરીરના કોષો લોહીમાંથી શુગર લેવા માટે ઇન્સ્યુલિનનો યોગ્ય રીતે ઉપયોગ કરી શકતા નથી.
* તેઓ યકૃત (Liver) માં ગ્લુકોઝનું ઉત્પાદન પણ વધારે છે.
* કેલ્સિન્યુરિન ઇન્હિબિટર્સ (Calcineurin Inhibitors - જેમ કે Tacrolimus અને Cyclosporin):
* આ દવાઓ સ્વાદુપિંડ (Pancreas) માં રહેલા બીટા કોષો (Beta Cells), જે ઇન્સ્યુલિન બનાવે છે, તેના પર પ્રત્યક્ષ ઝેરી અસર (Direct Toxic Effect) કરી શકે છે.
* આના કારણે ઇન્સ્યુલિનનો સ્ત્રાવ (Insulin Secretion) ઘટી જાય છે, જે ડાયાબિટીસ તરફ દોરી જાય છે. ખાસ કરીને Tacrolimus ડાયાબિટીસ માટે વધુ જાણીતું છે.
૨. અન્ય જોખમી પરિબળો (Other Risk Factors)
ઈમ્યુનોસપ્રેસિવ દવાઓ ઉપરાંત, નીચેના પરિબળો પણ ડાયાબિટીસનું જોખમ વધારે છે:
* સ્થૂળતા (Obesity) અને વજન વધારો: કિડનીની નિષ્ફળતા પછી અને ટ્રાન્સપ્લાન્ટ પછી ઘણા દર્દીઓનું વજન વધે છે, જે ઇન્સ્યુલિન પ્રતિકાર તરફ દોરી જાય છે.
* નિષ્ક્રિય જીવનશૈલી (Inactive Lifestyle): કસરતનો અભાવ ડાયાબિટીસનું જોખમ વધારે છે.
* વંશપરંપરાગત પરિબળો (Genetic Factors): જો પરિવારમાં ડાયાબિટીસનો ઇતિહાસ હોય તો જોખમ વધારે છે.
* વધતી ઉંમર (Older Age): ૪૦ વર્ષથી વધુ ઉંમરના દર્દીઓમાં જોખમ વધારે હોય છે.
* ટ્રાન્સપ્લાન્ટ સમયે તણાવ (Surgical Stress): સર્જરીના કારણે શરીરમાં થતા તણાવથી પણ લોહીમાં શુગરનું પ્રમાણ વધી શકે છે.
ડાયાબિટીસ નિયંત્રણ અને ઉપાયો (Remedies and Management)
કિડની ટ્રાન્સપ્લાન્ટ પછી ડાયાબિટીસ થતા તેને નિયંત્રિત કરવો અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે અનિયંત્રિત ડાયાબિટીસ કિડનીના ગ્રાફ્ટ (Graft - ટ્રાન્સપ્લાન્ટ કરેલી કિડની) ને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે અને હૃદય રોગનું જોખમ વધારી શકે છે.
૧. જીવનશૈલીમાં ફેરફાર (Lifestyle Changes)
ડાયાબિટીસના વ્યવસ્થાપનમાં આ પાયાના પગલાં છે:
* આહાર નિયંત્રણ (Diet Control):
* કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ (Carbohydrates) નું પ્રમાણ નિયંત્રિત કરો, ખાસ કરીને પ્રોસેસ્ડ ફૂડ અને ખાંડવાળી વસ્તુઓ ટાળો.
* ફળો, શાકભાજી અને આખા અનાજ (Whole Grains) પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો.
* આહારની સલાહ માટે ડાયેટિશિયન નો સંપર્ક કરવો ખૂબ જ જરૂરી છે.
* નિયમિત કસરત (Regular Exercise):
* ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ નિયમિત શારીરિક પ્રવૃત્તિ શરૂ કરો. કસરત ઇન્સ્યુલિન પ્રતિકાર ઘટાડવામાં અને વજન નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરે છે.
* વજન નિયંત્રણ (Weight Management):
* વજનને તંદુરસ્ત શ્રેણીમાં જાળવી રાખો.
૨. દવાઓ દ્વારા સારવાર (Medical Treatment)
જો જીવનશૈલીના ફેરફારો પૂરતા ન હોય, તો ડૉક્ટર દવાઓ સૂચવશે:
* ડાયાબિટીસની દવાઓ (Anti-diabetic Drugs):
* શરૂઆતમાં મેટોફોર્મિન (Metformin) જેવી ગોળીઓ સૂચવવામાં આવી શકે છે.
* જો ગોળીઓ અસરકારક ન હોય અથવા શુગરનું પ્રમાણ ખૂબ ઊંચું હોય, તો ઇન્સ્યુલિનના ઇન્જેક્શન (Insulin Injections) આપવા પડી શકે છે.
* તાજેતરમાં, નવા પ્રકારની ડાયાબિટીસની દવાઓ (જેમ કે SGLT2 inhibitors) નો ઉપયોગ કિડની ટ્રાન્સપ્લાન્ટના દર્દીઓ માટે પણ વિચારવામાં આવે છે, પરંતુ તેનો ઉપયોગ ફક્ત નિષ્ણાત ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ જ કરવો.
૩. ઈમ્યુનોસપ્રેસિવ દવાઓમાં ફેરફાર (Adjustment of Immunosuppression)
આ સૌથી સંવેદનશીલ ભાગ છે, જે ફક્ત ટ્રાન્સપ્લાન્ટ ટીમના ડૉક્ટર દ્વારા જ કરવામાં આવે છે:
* દવાનો ડોઝ ઘટાડવો: ડૉક્ટર ડાયાબિટીસ માટે જવાબદાર દવાઓ (જેમ કે કોર્ટીકોસ્ટેરોઈડ્સ અથવા ટેક્રોલિમસ) નો ડોઝ ધીમે ધીમે ઘટાડી શકે છે.
* દવા બદલવી: કેટલાક કિસ્સાઓમાં, ડાયાબિટીસનું જોખમ ઘટાડવા માટે દવા બદલવાનો વિચાર કરી શકાય છે. જોકે, આ નિર્ણય કિડનીનો અસ્વીકાર અટકાવવા અને ડાયાબિટીસને નિયંત્રિત કરવા વચ્ચેનું સંતુલન (Balance) જાળવીને લેવામાં આવે છે.
યાદ રાખો: કોઈપણ ઈમ્યુનોસપ્રેસિવ દવામાં ફેરફાર ડૉક્ટરની સલાહ વિના ક્યારેય ન કરવો, કારણ કે તેનાથી કિડનીના અસ્વીકારનું જોખમ વધી શકે છે.
નિષ્કર્ષ
કિડની ટ્રાન્સપ્લાન્ટ પછી ડાયાબિટીસ થવો એ એક સામાન્ય અને ગંભીર આડઅસર છે, જેના માટે મુખ્યત્વે ઈમ્યુનોસપ્રેસિવ દવાઓ જવાબદાર છે. જોકે, યોગ્ય જીવનશૈલી, નિયમિત ચેક-અપ અને ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ સમયસર સારવારથી તેને નિયંત્રિત કરી શકાય છે, જેથી ટ્રાન્સપ્લાન્ટ કરેલી કિડની લાંબા સમય સુધી સારી રીતે કામ કરી શકે.
ડિસ્ક્લેમર: આ લેખ માત્ર સામાન્ય માહિતી માટે છે. તમારી સારવાર અથવા ડાયાબિટીસ વ્યવસ્થાપન સંબંધિત કોઈપણ પ્રશ્ન માટે, તમારા ટ્રાન્સપ્લાન્ટ ડૉક્ટર અથવા નેફ્રોલોજિસ્ટની સલાહ લેવી આવશ્યક છે.
♥️ લેખક દિપ્તેશ રાવલ દ્વારા કિડની ટ્રાન્સપ્લાન્ટ પેશન્ટો ને અર્પણ 🙏
લેખક ભારત ના કરોડો ડાયાબિટીસ ધરાવતા લોકો માટે "હરાવો ડાયાબિટીસ ને" ચળવળ ચલાવે છે.
એમની youtube ચેનલ
"હેલ્થ કેમ્પસ" આ જ ઉમદા મિશન માટે કામ કરે છે.
આ બ્લૂ રંગ ની લીંક ઉપર ક્લિક કરી ને ચેનલ ઉપર જવાશે
ટિપ્પણીઓ
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો