વર્લ્ડ હાર્ટ ડે વિશેષ: ડાયાબિટીસ અને હૃદય રોગ - કારણો, જોખમો અને બચાવ
ડાયાબિટીસ અને હૃદય રોગ એકબીજા સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલા છે. જો કોઈ વ્યક્તિને ડાયાબિટીસ હોય, તો તેને હૃદય રોગ અથવા સ્ટ્રોક થવાની શક્યતા સામાન્ય વ્યક્તિ કરતાં બે ગણી વધી જાય છે. વર્લ્ડ હાર્ટ ડે નિમિત્તે, દરેક ડાયાબિટીસના દર્દીએ તેમના હૃદયના સ્વાસ્થ્યનું ધ્યાન રાખવું અને રોગને નિયંત્રણમાં રાખવા માટેના ઉપાયો સમજવા જરૂરી છે.
ડાયાબિટીસમાં હૃદય રોગ થવાના મુખ્ય કારણો
હૃદય રોગ એ ડાયાબિટીસના દર્દીઓમાં મૃત્યુનું મુખ્ય કારણ છે. શરીરમાં બ્લડ સુગરનું ઊંચું પ્રમાણ લાંબા ગાળે આ નુકસાન પહોંચાડે છે:
* રક્તવાહિનીઓને નુકસાન (Blood Vessel Damage): લોહીમાં ગ્લુકોઝનું ઊંચું સ્તર ધીમે ધીમે ધમનીઓની અંદરની દિવાલોને નુકસાન પહોંચાડે છે. આને કારણે ધમનીઓ સખત અને સાંકડી બને છે (એથરોસ્ક્લેરોસિસ), જેનાથી હૃદયને પૂરતું લોહી અને ઓક્સિજન મળતો નથી, જે હાર્ટ એટેકનું કારણ બની શકે છે.
* હાઈ બ્લડ પ્રેશર (High Blood Pressure): ડાયાબિટીસ અને હાઈ બ્લડ પ્રેશરની સમસ્યા ઘણીવાર સાથે જોવા મળે છે. હાઈ બ્લડ પ્રેશર હૃદયના સ્નાયુઓ પર સતત ભાર મૂકે છે, જેનાથી હૃદય મોટું થાય છે અને તેની કાર્યક્ષમતા ઘટે છે, જે હાર્ટ ફેલ્યોર તરફ દોરી જાય છે.
* અસામાન્ય કોલેસ્ટ્રોલ સ્તર (Abnormal Cholesterol): ડાયાબિટીસના દર્દીઓમાં સામાન્ય રીતે 'ખરાબ' કોલેસ્ટ્રોલ (LDL)નું પ્રમાણ વધારે હોય છે અને 'સારા' કોલેસ્ટ્રોલ (HDL)નું પ્રમાણ ઓછું હોય છે, જે ધમનીઓમાં ચરબી જમા થવાનું જોખમ વધારે છે.
* નર્વ ડેમેજ (Neuropathy): ડાયાબિટીસને કારણે ચેતાતંત્રને નુકસાન (ડાયાબિટીક ન્યુરોપથી) થઈ શકે છે. આના કારણે દર્દીને હાર્ટ એટેક દરમિયાન છાતીમાં દુખાવો અનુભવાતો નથી, જેને 'સાયલન્ટ હાર્ટ એટેક' કહેવાય છે, જે ખૂબ જ જોખમી છે.
હૃદયને સુરક્ષિત રાખવાના અસરકારક ઉપાયો
ડાયાબિટીસનું અસરકારક વ્યવસ્થાપન જ હૃદય રોગથી બચાવનું મુખ્ય પગલું છે.
૧. તમારા 'A, B, C' લક્ષ્યાંકોનું પાલન કરો
* A (A1C/બ્લડ સુગર): તમારા ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ HbA1c (છેલ્લા ૩ મહિનાની સરેરાશ સુગર) ને નિયંત્રણમાં રાખો. મોટાભાગના દર્દીઓ માટે લક્ષ્યાંક 7% થી ઓછો હોય છે.
* B (Blood Pressure): તમારું બ્લડ પ્રેશર 130/80 mmHg ની આસપાસ અથવા ડૉક્ટરના લક્ષ્યાંક મુજબ જાળવી રાખો.
* C (Cholesterol): કોલેસ્ટ્રોલનું સ્તર નિયંત્રણમાં રાખો. ખાસ કરીને 'ખરાબ' કોલેસ્ટ્રોલ (LDL) ને ઘટાડવા માટે ડૉક્ટર દ્વારા સૂચવવામાં આવેલી દવાઓ લો.
૨. જીવનશૈલીમાં પરિવર્તન
* સ્વસ્થ આહાર (Healthy Diet):
* ખોરાકમાં ફાઇબરનું પ્રમાણ વધારો, જેમ કે આખા અનાજ, શાકભાજી અને કઠોળ.
* ચરબીયુક્ત (Fatty) અને તળેલા ખોરાક તેમજ પ્રોસેસ્ડ ફૂડ ટાળો.
* મીઠું અને ખાંડનું સેવન મર્યાદિત કરો.
* નિયમિત કસરત (Regular Exercise): અઠવાડિયામાં ઓછામાં ઓછા ૧૫૦ મિનિટ માટે મધ્યમ કસરત (જેમ કે ઝડપી ચાલવું) કરવાનો લક્ષ્ય રાખો. નિયમિત શારીરિક પ્રવૃત્તિ ઇન્સ્યુલિન પ્રતિકાર ઘટાડે છે અને હૃદયને મજબૂત બનાવે છે.
* વજન નિયંત્રણ (Weight Management): જો વજન વધારે હોય, તો તેને ઘટાડવાનો પ્રયાસ કરો. શરીરનું તંદુરસ્ત વજન બ્લડ પ્રેશર અને કોલેસ્ટ્રોલને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરે છે.
* ધૂમ્રપાન ટાળો (Quit Smoking): ધૂમ્રપાન રક્તવાહિનીઓને નુકસાન પહોંચાડવાનું સૌથી મોટું કારણ છે. જો તમે ધૂમ્રપાન કરતા હો, તો તાત્કાલિક બંધ કરવું જરૂરી છે.
૩. નિયમિત તપાસ અને તબીબી સલાહ
* સમયસર દવાઓ લો: ડાયાબિટીસ, બ્લડ પ્રેશર અને કોલેસ્ટ્રોલની દવાઓ ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ નિયમિત લો.
* નિયમિત ચેક-અપ: નિયમિતપણે ડૉક્ટરને મળો અને તમારા હૃદયની તપાસ (જેમ કે ECG, TMT અથવા Echocardiogram) કરાવો, ભલે તમને કોઈ લક્ષણો ન હોય.
* તણાવ વ્યવસ્થાપન (Stress Management): લાંબો તણાવ બ્લડ સુગર અને બ્લડ પ્રેશર બંનેને વધારી શકે છે. યોગ, ધ્યાન અથવા શોખ દ્વારા તણાવ ઘટાડવાનો પ્રયાસ કરો.
ડાયાબિટીસના દર્દીઓએ પોતાના હૃદયને પહેલી પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ. નિયમિતપણે ડૉક્ટરની સલાહ લેવાથી અને ઉપરોક્ત જીવનશૈલી અપનાવવાથી, તમે હૃદય રોગના જોખમને અસરકારક રીતે ઘટાડી શકો છો અને લાંબુ, સ્વસ્થ જીવન જીવી શકો છો.
આ વર્લ્ડ હાર્ટ ડે પર, "તમારા હૃદયને જાણો, તમારા ડાયાબિટીસને મેનેજ કરો."
લેખક: દિપ્તેશ રાવલ
હસુમતીબેન ફાઉન્ડેશન ના ડાયરેક્ટર છે.
હસુમતીબેન ફાઉન્ડેશન ગરીબ બાળકો તથા ડાયાલિસિસ કરાવતા બાળકો માટે કામ કરે છે.
લેખક ભારત ના કરોડો ડાયાબિટીસ ધરાવતા લોકો માટે "હરાવો ડાયાબિટીસ ને" ચળવળ ચલાવે છે.
એમની youtube ચેનલ
"હેલ્થ કેમ્પસ" આ જ ઉમદા મિશન માટે કામ કરે છે.
આ બ્લૂ રંગ ની લીંક ઉપર ક્લિક કરી ને ચેનલ ઉપર જવાશે
ટિપ્પણીઓ
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો