કિડની ટ્રાન્સપ્લાન્ટ પછી પોટેશિયમયુક્ત ખોરાકનું સેવન સામાન્ય રીતે CKD (ડાયાલિસિસ પહેલાં) અને ડાયાલિસિસના દર્દીઓ કરતાં ઘણું હળવું થઈ જાય છે, પરંતુ તે સંપૂર્ણપણે સામાન્ય માણસ જેટલું મુક્ત હોતું નથી.
ટ્રાન્સપ્લાન્ટ પછી તમારી પોટેશિયમની જરૂરિયાત બે મુખ્ય બાબતો પર આધાર રાખે છે:
૧. ટ્રાન્સપ્લાન્ટેડ કિડનીનું કાર્ય (Graft Function)
જો તમારી નવી કિડની (ગ્રાફ્ટ) સારી રીતે કામ કરી રહી છે અને લોહીમાં પોટેશિયમનું સ્તર (Serum Potassium) સામાન્ય રેન્જમાં જાળવી રહી છે, તો તમે ડાયાલિસિસ દરમિયાન હતા તેના કરતાં વધારે પોટેશિયમયુક્ત ખોરાક લઈ શકો છો. આ કિસ્સામાં, તમારા ડૉક્ટર તમને પોટેશિયમ પરના મોટાભાગના નિયંત્રણો હળવા કરવાની સલાહ આપશે, અને તમે લગભગ સામાન્ય માણસ જેટલું પોટેશિયમનું સેવન કરી શકો છો.
૨. દવાઓની અસર (Medication Side Effects)
કિડની ટ્રાન્સપ્લાન્ટના દર્દીઓ ઇમ્યુનોસપ્રેસન્ટ દવાઓ લે છે, જેમ કે ટેક્રોલિમસ (Tacrolimus) અથવા સાયક્લોસ્પોરિન (Cyclosporine). આ દવાઓ કેટલીકવાર લોહીમાં પોટેશિયમનું સ્તર વધારે (હાઇપરકલેમિયા - Hyperkalemia) કરી શકે છે. જો દવાઓના કારણે તમારું પોટેશિયમ સ્તર ઊંચું રહેતું હોય, તો તમારા ડૉક્ટર અથવા ડાયેટિશિયન તમને પોટેશિયમનું સેવન મર્યાદિત કરવાની અથવા નિયંત્રણમાં રાખવાની સલાહ આપી શકે છે.
પોટેશિયમનું સેવન: સામાન્ય કે મર્યાદિત?
ટ્રાન્સપ્લાન્ટ પછી પોટેશિયમનું સેવન કેટલું કરવું તે અંગેનો નિર્ણય તમારા લેબોરેટરી રિપોર્ટ અને ડૉક્ટરની સલાહ પર આધારિત છે:
| પરિસ્થિતિ | પોટેશિયમનું સેવન | સલાહ |
|---|---|---|
| નવી કિડનીનું કાર્ય ઉત્તમ છે અને પોટેશિયમ સામાન્ય છે. | સામાન્ય માણસ જેટલું. | તમે મોટાભાગના ફળો, શાકભાજી અને કઠોળનું સેવન કરી શકો છો. |
| નવી કિડનીનું કાર્ય સારું છે, પરંતુ દવાઓ કે અન્ય કારણોસર પોટેશિયમનું સ્તર ઊંચું રહે છે. | મર્યાદિત/નિયંત્રિત. | તમારે હજુ પણ કેળા, નારંગી, ટામેટાં, બટાકા, સૂકો મેવો અને ડેરી ઉત્પાદનો જેવા ઉચ્ચ પોટેશિયમવાળા ખોરાકનું પ્રમાણ માપમાં રાખવું પડશે. |
પ્રત્યેક ભોજનમાં પોટેશિયમનું પ્રમાણ
કિડની ટ્રાન્સપ્લાન્ટના દર્દીઓ માટે પોટેશિયમની કોઈ ચોક્કસ ભલામણ પ્રત્યેક ભોજન માટે કરવામાં આવતી નથી, પરંતુ આખા દિવસ માટે કરવામાં આવે છે.
* સામાન્ય સ્વસ્થ વ્યક્તિ માટે આખા દિવસની ભલામણ: લગભગ ૩,૫૦૦ મિલિગ્રામ થી ૪,૭૦૦ મિલિગ્રામ પોટેશિયમ.
* ટ્રાન્સપ્લાન્ટ દર્દીઓ માટે આખા દિવસની ભલામણ:
* જો કિડનીનું કાર્ય સારું હોય અને પોટેશિયમ સામાન્ય હોય: આશરે ૨,૦૦૦ થી ૪,૦૦૦ મિલિગ્રામ સુધી જઈ શકાય છે.
* જો પોટેશિયમનું સ્તર ઊંચું રહેતું હોય: આ પ્રમાણ ૨,૦૦૦ થી ૩,૦૦૦ મિલિગ્રામ સુધી અથવા ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ મર્યાદિત કરવું પડે છે.
તમારા ડાયેટિશિયન તમને દિવસ દરમિયાન પોટેશિયમનું સેવન કેવી રીતે સંતુલિત કરવું તેની સલાહ આપી શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો તમે સવારના નાસ્તામાં વધુ પોટેશિયમવાળું ફળ લો છો, તો તમારે બપોરના અને રાત્રિના ભોજનમાં ઓછું પોટેશિયમ હોય તેવા ખોરાક પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ.
તમારા ટ્રાન્સપ્લાન્ટ સેન્ટરના નેફ્રોલોજિસ્ટ અને રેનલ ડાયેટિશિયન સાથે નિયમિતપણે પરામર્શ કરવો સૌથી મહત્ત્વનો છે. તમારા તાજેતરના લોહીના રિપોર્ટ (ખાસ કરીને સીરમ પોટેશિયમ સ્તર) ના આધારે જ તેઓ તમને ચોક્કસ અને વ્યક્તિગત આહાર યોજના આપી શકશે.
પોટેશિયમ યુક્ત ખોરાક કોની માર્ગદર્શિકા 👇
પોટેશિયમ શરીર માટે એક આવશ્યક ખનીજ છે, જે હૃદયના ધબકારા, સ્નાયુઓના સંકોચન અને ચેતાના કાર્યને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરે છે. જોકે, કિડનીની બિમારી (ખાસ કરીને CKD સ્ટેજ 3-5 અને ડાયાલિસિસ) માં, કિડની વધારાનું પોટેશિયમ દૂર કરી શકતી નથી, જેના કારણે તેનું સ્તર જોખમી રીતે વધી શકે છે (હાઇપરકલેમિયા).
કિડનીના દર્દીઓ માટે પોટેશિયમ-યુક્ત ખોરાક અંગેની એક સરળ માર્ગદર્શિકા અહીં આપેલી છે:
પોટેશિયમ-યુક્ત ખોરાક માર્ગદર્શિકા (કિડનીના દર્દીઓ માટે)
ખોરાકમાં પોટેશિયમનું પ્રમાણ મુખ્યત્વે ત્રણ શ્રેણીઓમાં વહેંચવામાં આવે છે:
૧. ઉચ્ચ પોટેશિયમવાળા ખોરાક (High Potassium Foods)
આ ખોરાકમાં પ્રતિ સર્વિંગ (Serving) ૨૫૦ મિલિગ્રામથી વધુ પોટેશિયમ હોય છે અને કિડનીના દર્દીઓએ (ખાસ કરીને ડાયાલિસિસ અને હાઈ પોટેશિયમ ધરાવતા ટ્રાન્સપ્લાન્ટ દર્દીઓએ) તેને સખત રીતે મર્યાદિત કરવા જોઈએ અથવા ટાળવા જોઈએ.
| શ્રેણી | ખોરાકનું ઉદાહરણ |
|---|---|
| ફળો | કેળા, નારંગી, કીવી, કેરી, તરબૂચ, સૂકા ફળો (ખજૂર, કિસમિસ, જરદાળુ, સૂકા બેરી). |
| શાકભાજી | બટાકા (છાલ સાથે), શક્કરિયાં (Sweet Potatoes), ટામેટાં અને ટામેટાંની બનાવટો (સોસ/કેચઅપ), પાલક (Spinach), કોળું (Pumpkin), એવોકાડો. |
| ડેરી અને બદામ | દૂધ, દહીં (મોટી માત્રામાં), બદામ, કાજુ, પિસ્તા, મગફળી, ચોકલેટ (ખાસ કરીને ડાર્ક ચોકલેટ). |
| અન્ય | સૂપ (કેનમાં આવતા), કોફી (ગાઢ/ઇન્સ્ટન્ટ), મલાઈ, આખા અનાજ (Whole Grains) અમુક પ્રકારના. |
૨. મધ્યમ પોટેશિયમવાળા ખોરાક (Medium Potassium Foods)
આ ખોરાકમાં પ્રતિ સર્વિંગ ૧૫૦ થી ૨૫૦ મિલિગ્રામ પોટેશિયમ હોય છે. આ ખોરાક નિયંત્રિત માત્રામાં (નાની સર્વિંગમાં) લઈ શકાય છે, પરંતુ તેનું પ્રમાણ ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ હોવું જોઈએ.
| શ્રેણી | ખોરાકનું ઉદાહરણ |
|---|---|
| ફળો | જામફળ, દ્રાક્ષ, ચેરી, પપૈયા (નાની માત્રામાં), પીચ, અનેનાસ, દ્રાક્ષનો રસ. |
| શાકભાજી | ગાજર, વટાણા, મકાઈ, લીલા કઠોળ (Green Beans). |
| અનાજ | બ્રાઉન રાઇસ (સફેદ ચોખા કરતાં વધારે), આખી ઘઉંની બ્રેડ (થોડી વધારે). |
| પ્રવાહી | મધ્યમ માત્રામાં દૂધ અથવા દહીં. |
૩. ઓછા પોટેશિયમવાળા ખોરાક (Low Potassium Foods)
આ ખોરાકમાં પ્રતિ સર્વિંગ ૧૫૦ મિલિગ્રામથી ઓછું પોટેશિયમ હોય છે અને કિડનીના દર્દીઓ માટે તે સામાન્ય રીતે સલામત વિકલ્પ ગણાય છે.
| શ્રેણી | ખોરાકનું ઉદાહરણ |
|---|---|
| ફળો | સફરજન, બેરી (સ્ટ્રોબેરી, બ્લુબેરી), પીયર્સ, આલૂ (Plums), લીંબુ, લીચી, જરદાળુ (તાજા). |
| શાકભાજી | કોબીજ (Cabbage), ફુલાવર (Cauliflower), કાકડી, ડુંગળી, લસણ, રીંગણ, સલાડના પાન, મૂળા. |
| અનાજ | સફેદ ચોખા, સફેદ બ્રેડ, પાસ્તા. |
| પીણાં | પાણી, ક્રાનબેરીનો રસ, સફરજનનો રસ. |
પોટેશિયમ ઘટાડવાની ટિપ્સ (Leaching Technique)
બટાકા, શક્કરિયાં, ગાજર અને કોળા જેવા ઉચ્ચ પોટેશિયમવાળા શાકભાજીમાંથી પોટેશિયમનું પ્રમાણ ઘટાડવા માટે આ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરી શકાય છે:
* છાલ ઉતારવી: શાકભાજીની છાલ ઉતારીને તેને નાના ટુકડાઓમાં કાપો.
* ધોવા: ટુકડાઓને ગરમ પાણીમાં ૧૦ મિનિટ સુધી પલાળો.
* પલાળવું: ટુકડાઓને પુષ્કળ ગરમ પાણીમાં ઓછામાં ઓછા ૨ કલાક સુધી પલાળી રાખો. પાણી બદલો.
* રાંધવું: આ પાણીને ફેંકી દો. પછી, તાજા પાણીમાં (સામાન્ય પાણી કરતાં ૫ ગણું વધુ) શાકભાજીને રાંધો.
* પાણી દૂર કરવું: રાંધ્યા પછીનું પાણી વાપરો નહીં. આમ કરવાથી પોટેશિયમનું પ્રમાણ લગભગ ૫૦-૭૫% સુધી ઘટી શકે છે.
મહત્વપૂર્ણ નોંધ: તમારી કિડનીની સ્થિતિ અને લોહીમાં પોટેશિયમનું સ્તર બદલાતું રહે છે. તેથી, આ માર્ગદર્શિકાને બદલે તમારા રેનલ ડાયેટિશિયન દ્વારા આપેલી વ્યક્તિગત આહાર યોજનાનું પાલન કરવું જ યોગ્ય છે.
લેખક: દિપ્તેશ રાવલ
હસુમતીબેન ફાઉન્ડેશન ના ડાયરેક્ટર છે.
હસુમતીબેન ફાઉન્ડેશન ગરીબ બાળકો તથા ડાયાલિસિસ કરાવતા બાળકો માટે કામ કરે છે.
લેખક ભારત ના કરોડો ડાયાબિટીસ ધરાવતા લોકો માટે "હરાવો ડાયાબિટીસ ને" ચળવળ ચલાવે છે.
એમની youtube ચેનલ
"હેલ્થ કેમ્પસ" આ જ ઉમદા મિશન માટે કામ કરે છે.
આ બ્લૂ રંગ ની લીંક ઉપર ક્લિક કરી ને ચેનલ ઉપર જવાશે
ટિપ્પણીઓ
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો