વર્લ્ડ હાર્ટ ડે વિશેષ: ડાયાલિસિસના દર્દીઓ માટે હૃદયરોગના કારણો અને ઉપાયો
ડાયાલિસિસ પર રહેલા દર્દીઓ માટે હૃદયનું સ્વાસ્થ્ય જાળવવું એ એક મોટો પડકાર છે. કિડનીની બીમારી અને હૃદયની બીમારીઓ એકબીજા સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલી છે, અને હકીકતમાં, હૃદયરોગ એ કિડની ફેલ્યોરના દર્દીઓમાં મૃત્યુનું મુખ્ય કારણ છે. વર્લ્ડ હાર્ટ ડે નિમિત્તે, ડાયાલિસિસ કરાવતા દર્દીઓએ તેમના હૃદયને સ્વસ્થ રાખવા માટેના કારણો અને ઉપાયો વિશે જાગૃત થવું ખૂબ જ જરૂરી છે.
ડાયાલિસિસના દર્દીઓમાં હૃદયરોગના મુખ્ય કારણો
ડાયાલિસિસ પરના દર્દીઓમાં હૃદય પર તાણ વધારતા અને નુકસાન પહોંચાડતા અનેક પરિબળો હોય છે:
* હાઈ બ્લડ પ્રેશર (High Blood Pressure): કિડની યોગ્ય રીતે કામ ન કરતી હોવાથી, શરીરમાં વધારાનું પ્રવાહી અને સોડિયમ જમા થાય છે, જેનાથી બ્લડ પ્રેશર વધે છે. અનિયંત્રિત હાઈ બ્લડ પ્રેશર હૃદયના સ્નાયુઓ પર સતત ભાર મૂકે છે, જે હૃદયને મોટું કરે છે અને તેની પમ્પ કરવાની ક્ષમતા ઘટાડે છે.
* ડાયાબિટીસ (Diabetes): ડાયાબિટીસ એ કિડની ફેલ્યોરનું એક સામાન્ય કારણ છે. અનિયંત્રિત બ્લડ સુગર લોહીની નસો અને હૃદયને નુકસાન પહોંચાડે છે.
* એનિમિયા (Anemia - લોહીની ઊણપ): કિડની એરીથ્રોપોએટિન નામનો હોર્મોન બનાવે છે, જે લાલ રક્તકણોના ઉત્પાદન માટે જરૂરી છે. કિડની ફેલ્યોરના કારણે એનિમિયા થાય છે, જેનાથી હૃદયને પૂરતો ઓક્સિજન પહોંચાડવા માટે વધુ પમ્પ કરવું પડે છે, પરિણામે હૃદય પર તાણ વધે છે.
* કેલ્શિયમ અને ફોસ્ફરસનું અસંતુલન (Calcium and Phosphorus Imbalance): ક્ષતિગ્રસ્ત કિડની લોહીમાં કેલ્શિયમ અને ફોસ્ફરસના સ્તરને નિયંત્રિત કરી શકતી નથી. ફોસ્ફરસનું ઊંચું સ્તર રક્તવાહિનીઓમાં જમા થઈને તેમને સખત (calcification) બનાવે છે, જે હૃદયરોગનું જોખમ વધારે છે.
* વધારે પ્રવાહીનો સંચય (Fluid Overload): બે ડાયાલિસિસ સત્રો વચ્ચે શરીરમાં વધારાનું પ્રવાહી જમા થવું એ હૃદય પર અચાનક અને ભારે દબાણ લાવે છે.
હૃદયને સ્વસ્થ રાખવાના અસરકારક ઉપાયો
ડાયાલિસિસ પર હોવા છતાં, જીવનશૈલીમાં યોગ્ય ફેરફારો અને નિયમિત તબીબી સંભાળ દ્વારા હૃદયરોગના જોખમને નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડી શકાય છે:
૧. આહારમાં નિયંત્રણ રાખો: "તમારો ખોરાક જ તમારી દવા છે."
* સોડિયમ (મીઠું) મર્યાદિત કરો: વધારે મીઠું શરીરમાં પ્રવાહીનું પ્રમાણ વધારે છે, જેનાથી બ્લડ પ્રેશર વધે છે. દૈનિક સોડિયમની માત્રા મર્યાદિત રાખો (ડાયેટિશિયનની સલાહ મુજબ). પેકેજ્ડ અને પ્રોસેસ્ડ ફૂડ ટાળો.
* પોટેશિયમ અને ફોસ્ફરસ નિયંત્રિત કરો: કેળા, સૂકા મેવા, ડેરી ઉત્પાદનો અને ચોકલેટ જેવા પોટેશિયમ અને ફોસ્ફરસની ઊંચી માત્રા ધરાવતા ખોરાક ટાળો. તમારા ડાયેટિશિયન પાસેથી ચોક્કસ ફૂડ ચાર્ટ મેળવો.
* પ્રવાહીનું ધ્યાન રાખો: તમારા ડૉક્ટરે સૂચવેલ પ્રવાહીની મર્યાદાનું કડકપણે પાલન કરો. ડાયાલિસિસ સત્રો વચ્ચે વધારે વજન વધવાથી હૃદય પર જોખમી ભાર આવે છે.
* હૃદય-સ્વસ્થ ચરબી લો: તંદુરસ્ત ચરબી, જેમ કે ઓમેગા-૩ ફેટી એસિડ (સૅલ્મોન માછલી, ફ્લેક્સસીડ્સ)નો સમાવેશ કરો, જે કોલેસ્ટ્રોલ ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.
૨. નિયમિત તબીબી વ્યવસ્થાપન
* બ્લડ પ્રેશર નિયંત્રણ: નિયમિતપણે તમારું બ્લડ પ્રેશર તપાસો અને ડૉક્ટર દ્વારા સૂચવેલ દવાઓ નિયમિત લો.
* ડાયાબિટીસનું સંચાલન: જો તમને ડાયાબિટીસ હોય, તો બ્લડ સુગરનું સ્તર નિયંત્રણમાં રાખો.
* દવાઓનું પાલન: ફોસ્ફેટ બાઈન્ડર (Phosphate Binders), એનિમિયાની દવાઓ અને કોલેસ્ટ્રોલ ઘટાડવાની દવાઓ (જો સૂચવવામાં આવે તો) નિયમિતપણે લો. ફોસ્ફેટ બાઈન્ડર ભોજન સાથે લેવા ખૂબ જ જરૂરી છે.
* ડાયાલિસિસનું સમયપત્રક જાળવો: તમારા નિર્ધારિત ડાયાલિસિસ સત્રોને ક્યારેય ચૂકશો નહીં. નિયમિત ડાયાલિસિસ ઝેરી તત્વો અને વધારાના પ્રવાહીને દૂર કરવામાં મદદ કરે છે, જે હૃદયને રાહત આપે છે.
૩. સક્રિય રહો અને તણાવ ઘટાડો
* નિયમિત કસરત: તમારા ડૉક્ટર અથવા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ મુજબ હળવી કસરત કરો. ચાલવું, યોગ અથવા સાયકલિંગ જેવી પ્રવૃત્તિઓ હૃદયના સ્નાયુઓને મજબૂત બનાવે છે અને વજન નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરે છે. ડાયાલિસિસના દિવસે પણ સત્ર પહેલા કે પછી હળવું ચાલવું ફાયદાકારક છે.
* વજન નિયંત્રણ: સ્વસ્થ વજન જાળવવાથી હૃદય પરનો તાણ ઓછો થાય છે.
* ધૂમ્રપાન ટાળો: ધૂમ્રપાન ત્વરિત અને ગંભીર રીતે રક્તવાહિનીઓને નુકસાન પહોંચાડે છે, તેથી તેને તાત્કાલિક બંધ કરવું જરૂરી છે.
* તણાવ વ્યવસ્થાપન: તણાવ હાઈ બ્લડ પ્રેશરનું કારણ બની શકે છે. ધ્યાન (Meditation), યોગ અને પૂરતી ઊંઘ દ્વારા તણાવ ઘટાડવાનો પ્રયાસ કરો.
યાદ રાખો, ડાયાલિસિસ એ તમારા જીવનની એક પ્રક્રિયા છે, જે તમને લાંબુ અને સ્વસ્થ જીવન જીવવામાં મદદ કરે છે. તમારા નેફ્રોલોજિસ્ટ, કાર્ડિયોલોજિસ્ટ અને ડાયેટિશિયન સાથે નિયમિત સંપર્કમાં રહીને અને તેમની સલાહનું પાલન કરીને, તમે તમારા હૃદયને મજબૂત રાખી શકો છો. આ વર્લ્ડ હાર્ટ ડે પર, તમારા હૃદયના ધબકારાને સાંભળો અને તેને સ્વસ્થ રાખવા માટે સંકલ્પ કરો.
લેખક: દિપ્તેશ રાવલ
હસુમતીબેન ફાઉન્ડેશન ના ડાયરેક્ટર છે.
હસુમતીબેન ફાઉન્ડેશન ગરીબ બાળકો તથા ડાયાલિસિસ કરાવતા બાળકો માટે કામ કરે છે.
લેખક ભારત ના કરોડો ડાયાબિટીસ ધરાવતા લોકો માટે "હરાવો ડાયાબિટીસ ને" ચળવળ ચલાવે છે.
એમની youtube ચેનલ
"હેલ્થ કેમ્પસ" આ જ ઉમદા મિશન માટે કામ કરે છે.
આ બ્લૂ રંગ ની લીંક ઉપર ક્લિક કરી ને ચેનલ ઉપર જવાશે
ટિપ્પણીઓ
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો