અવાજનું સ્તર અને કાનની બહેરાશનું જોખમ: સોસાયટીના લાઉડસ્પીકર્સનું જોખમ
કવિતા:
બહેરા નથી ભગવાન
અવાજ કરો મા ઓછો, ને અવાજ કરો મા મોટો,
ભગવાનને નથી પહોંચવું, પર્વત કે કોઈ ઓટો.
એમને ન જોઈએ લાઉડસ્પીકરની તીણી ચીસ,
એ તો સાંભળે છે મૌન મૂકેલી મનની રીસ.
કાન ફાડી નાખે એવો ઘોંઘાટ શા માટે?
એક ડેસિબલનો ભાર એમના સુધી ના ઘાટે.
ભગવાન નથી બેઠા કોઈ દૂર આકાશમાં,
એ તો બિરાજે છે તારા હૃદયની આસપાસમાં.
જો તું નિમણુંક થઈને એક ક્ષણ માટે શાંત થાય,
તો તારા શ્વાસમાં જ એનું સરનામું મળી જાય.
એ તો બહેરા નથી, એ તો સર્વજ્ઞાની છે,
એમને તો ખબર છે, તારી દરેક મનની વાણી છે.
તારું સઘળું કથન એ સાંભળી લેશે એકાંતમાં,
લાઉડસ્પીકરનો પોકાર તો માત્ર જગતને શાંત કરે.
મંદિર હોય કે મસ્જિદ, અવાજને ધીમો કર,
ભગવાન તારું સાંભળે છે, તું બસ ધીરજ ધર.
કોલાહલ છોડીને, શાંતિની વાંસળી વગાડો,
ઈશ્વર છે અંદર, એ વાત સૌને કહો અને જગાડો.
તારી શ્રદ્ધાનો સુર જો સાચો અને શુદ્ધ હોય,
તો કોઈનેય ક્યારેય ડેસિબલની જરૂર ન હોય!
કોઈ વ્યક્તિ ની મરજી વગર ફરજિયાત એને મોટો અવાજ સંભળવવો એ એક જાત ની જબરજસ્તી છે. આપણે સભ્ય સમાજમાં રહીએ છીએ એટલે બીનજવાબદાર વર્તન થી બચવું જોઈએ.
💡મોટા અવાજ થી થતું કાન નું કાયમી નુકસાન:
અવાજનું સ્તર ડેસિબલ (dB) માં માપવામાં આવે છે. લાંબા સમય સુધી કે વારંવાર મોટા અવાજના સંપર્કમાં રહેવાથી કાનને નુકસાન થઈ શકે છે, જેને "નોઈઝ-ઈન્ડ્યુસ્ડ હિયરિંગ લોસ" (Noise-Induced Hearing Loss - NIHL) કહેવાય છે. કાનના અંદરના ભાગમાં (inner ear) આવેલા સંવેદનશીલ વાળના કોષો (hair cells) આનાથી નાશ પામે છે, જે કાયમી બહેરાશનું કારણ બને છે.
⚠️ જોખમી ડેસિબલ સ્તર અને સુરક્ષિત સમયગાળો
સામાન્ય રીતે, 85 ડેસિબલ (dBA) અને તેથી વધુના અવાજના સ્તરો જોખમી ગણાય છે. અવાજ જેટલો વધુ તીવ્ર હોય, તેટલો જ ઓછા સમયમાં નુકસાન થવાની શક્યતા વધી જાય છે.
| અવાજનું ડેસિબલ સ્તર (dBA) | સુરક્ષિત સાંભળવાનો મહત્તમ સમયગાળો (પ્રતિ દિવસ) |
|---|---|
| 85 dB | 8 કલાક |
| 91 dB | 2 કલાક |
| 100 dB | 15 મિનિટ |
| 110 dB | 1.5 મિનિટ |
| 120 dB | 9 સેકન્ડ |
📢 સોસાયટીના લાઉડસ્પીકર્સ: કાન ફાડી નાખતો અવાજ
જાહેર કાર્યક્રમો, તહેવારો કે ધાર્મિક સમારોહમાં વગાડવામાં આવતા લાઉડસ્પીકર્સ અને મોટા મ્યુઝિક સિસ્ટમ્સનો અવાજ ઘણીવાર જોખમી સ્તરને વટાવી જાય છે.
| અવાજનું ઉદાહરણ | ડેસિબલ સ્તર (અંદાજિત) | જોખમની સ્થિતિ |
|---|---|---|
| સામાન્ય વાતચીત | 60 dB | સુરક્ષિત |
| ભારે ટ્રાફિક | 85 dB | 8 કલાકમાં નુકસાનનું જોખમ |
| મોટો લાઉડસ્પીકર / મ્યુઝિક સિસ્ટમ (નજીક) | 90 dB થી 110 dB | મિનિટોમાં નુકસાનનું જોખમ |
| રોક કોન્સર્ટ (નજીક) | 110 dB થી 120 dB | 1.5 મિનિટથી 9 સેકન્ડમાં નુકસાનનું જોખમ |
લાઉડસ્પીકરના અવાજથી થતું નુકસાન
જ્યારે સોસાયટીમાં લાઉડસ્પીકરનો અવાજ 90 dB થી 110 dB ની રેન્જમાં હોય, ત્યારે તે નીચે મુજબનું નુકસાન કરી શકે છે:
* ટૂંકા ગાળાનું નુકસાન: કાનમાં ગણગણાટ (Tinnitus), કાનમાં દુખાવો, અને અસ્થાયી બહેરાશ (Temporary Hearing Loss) અનુભવાઈ શકે છે.
* કાયમી નુકસાન: જો વારંવાર આવા ઉંચા અવાજના સંપર્કમાં આવવામાં આવે, તો કાનના વાળના કોષો કાયમ માટે નાશ પામે છે, જેના કારણે કાયમી બહેરાશ આવી શકે છે. ખાસ કરીને બાળકો અને વૃદ્ધોના કાન પર આની ગંભીર અસર થાય છે.
* બિન-શ્રવણ (Non-Auditory) અસરો: માત્ર કાન જ નહીં, પરંતુ મોટા અવાજથી તણાવ (stress), અનિદ્રા (insomnia), બ્લડ પ્રેશરમાં વધારો, અને ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં મુશ્કેલી જેવી સમસ્યાઓ પણ થઈ શકે છે, હાર્ટએટેક આવી શકે છે.
જાગૃતિ માટે મહત્વપૂર્ણ: જો તમારે 3 ફૂટ (લગભગ 1 મીટર) દૂર ઊભેલી વ્યક્તિ સાથે વાત કરવા માટે મોટેથી બૂમ પાડવી પડે, તો સમજી લેવું કે અવાજનું સ્તર 85 dB થી વધુ છે અને તે જોખમી છે.
###👂 કાનની બહેરાશથી બચવા માટેના ઉપાયો
લાઉડસ્પીકર જેવા અવાજના જોખમી સ્ત્રોતોથી બચવા માટે આ પગલાં લેવા જરૂરી છે:
* અંતર જાળવો: જ્યાં લાઉડસ્પીકર વાગતું હોય, ત્યાંથી ઓછામાં ઓછા 50 થી 100 ફૂટ નું અંતર રાખો.
* સુરક્ષાનો ઉપયોગ: જો કોઈ સંગીત કે ધાર્મિક કાર્યક્રમમાં લાંબા સમય સુધી હાજર રહેવું અનિવાર્ય હોય, તો ઇયરપ્લગ્સ (Earplugs) નો ઉપયોગ કરો. સામાન્ય ફોમના ઇયરપ્લગ્સ પણ અવાજને 20-30 dB સુધી ઘટાડી શકે છે.
* સામાજિક જાગૃતિ: સોસાયટીના આગેવાનો અને આયોજકોને અવાજનું સ્તર મર્યાદામાં રાખવા વિનંતી કરો. સરકારે નિર્ધારિત કરેલા અવાજ પ્રદૂષણના નિયમોનું પાલન કરવું આવશ્યક છે.
* સમય મર્યાદા: જો અવાજ ખૂબ મોટો હોય, તો તે વાતાવરણમાં વિતાવેલો સમય તુરંત મર્યાદિત કરો.
કાનની બહેરાશ એ કાયમી સ્થિતિ છે અને મોટા ભાગના કિસ્સાઓમાં અટકાવી શકાય તેવી છે. જોખમ ટાળવા માટે અવાજ પ્રત્યે જાગૃત અને સંવેદનશીલ બનવું એ જ એકમાત્ર ઉપાય છે.
ભારતમાં અવાજના સ્તરને નિયંત્રિત કરવા માટે ચોક્કસ કાયદાકીય જોગવાઈઓ અને નિયમો છે. આ જોગવાઈઓ પર્યાવરણ અને જાહેર સ્વાસ્થ્યને અવાજ પ્રદૂષણની હાનિકારક અસરોથી બચાવવા માટે બનાવવામાં આવી છે.
👂 ભારતમાં અવાજ પ્રદૂષણ નિયંત્રણ માટેની મુખ્ય જોગવાઈઓ
ભારતમાં અવાજ પ્રદૂષણનું નિયમન મુખ્યત્વે નીચેના કાયદા હેઠળ થાય છે:
૧. અવાજ પ્રદૂષણ (નિયમન અને નિયંત્રણ) નિયમો, ૨૦૦૦ (Noise Pollution (Regulation and Control) Rules, 2000)
આ નિયમો પર્યાવરણ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, ૧૯૮૬ હેઠળ ઘડવામાં આવ્યા છે અને તે ભારતમાં અવાજ પ્રદૂષણને નિયંત્રિત કરવા માટેનો મુખ્ય કાયદો છે. આ નિયમોમાં વિવિધ વિસ્તારો માટે અવાજના સ્તરની મર્યાદાઓ નક્કી કરવામાં આવી છે.
મુખ્ય જોગવાઈઓ:
* વિસ્તાર આધારિત મર્યાદાઓ: રહેણાંક, વ્યાપારી, ઔદ્યોગિક અને શાંત ઝોન (Silent Zone) જેવા વિસ્તારો માટે દિવસ અને રાત્રિ દરમિયાન ડેસિબલ (dB) મર્યાદાઓ નક્કી કરવામાં આવેલી છે.
* દિવસનો સમય: સવારે 6 વાગ્યાથી રાત્રે 10 વાગ્યા સુધી.
* રાત્રિનો સમય: રાત્રે 10 વાગ્યાથી સવારે 6 વાગ્યા સુધી.
* શાંત ઝોન (Silent Zone): શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ, હોસ્પિટલો અને કોર્ટની આસપાસના 100 મીટર વિસ્તારને શાંત ઝોન તરીકે જાહેર કરવામાં આવે છે. આ ઝોનમાં દિવસ કે રાત્રિ દરમિયાન અવાજનું સ્તર 50 dB થી વધુ ન હોવું જોઈએ.
* લાઉડસ્પીકર અને પબ્લિક એડ્રેસ સિસ્ટમ:
* સામાન્ય રીતે, રાત્રે 10 વાગ્યાથી સવારે 6 વાગ્યા દરમિયાન લાઉડસ્પીકર કે જાહેર સંબોધન પ્રણાલીનો ઉપયોગ કરવાની મંજૂરી નથી.
* જોકે, રાજ્ય સરકાર ધાર્મિક કે સાંસ્કૃતિક પ્રસંગો માટે રાત્રે 10 વાગ્યાથી 12 વાગ્યા સુધી (કુલ બે કલાક) લાઉડસ્પીકરનો ઉપયોગ કરવાની છૂટ આપી શકે છે, પરંતુ તે વર્ષમાં 15 દિવસ પૂરતું મર્યાદિત છે.
૨. મોટર વાહન અધિનિયમ, ૧૯૮૮ (Motor Vehicles Act, 1988)
આ અધિનિયમ વાહનોના હોર્નના અવાજ, સાયલેન્સર વગર વાહન ચલાવવા અને વાહનોના અવાજના નિયંત્રણ સંબંધિત જોગવાઈઓ પૂરી પાડે છે.
૩. ભારતીય દંડ સંહિતા (Indian Penal Code - IPC)
IPC ની કેટલીક કલમોનો ઉપયોગ અવાજ પ્રદૂષણ માટે પણ થઈ શકે છે:
* કલમ ૨૬૮ (Section 268): જાહેર ઉપદ્રવ (Public Nuisance) માટે. અતિશય મોટો અવાજ જાહેર ઉપદ્રવ ગણી શકાય છે.
* કલમ ૨૯૦ (Section 290): જાહેર ઉપદ્રવ માટે સજા.
૪. ફોજદારી પ્રક્રિયા સંહિતા (Code of Criminal Procedure - CrPC), કલમ ૧૩૩
આ કલમ હેઠળ, જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ (DM) અથવા સબ-ડિવિઝનલ મેજિસ્ટ્રેટ (SDM) ને જાહેર ઉપદ્રવ (જેમાં અવાજ પ્રદૂષણનો સમાવેશ થાય છે) ને દૂર કરવા માટે આદેશો જારી કરવાની સત્તા મળેલી છે.
🚨 નાગરિક તરીકે ફરિયાદ ક્યાં કરવી?
જો કોઈ વ્યક્તિ કે સંસ્થા અવાજ પ્રદૂષણના નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરતી હોય, તો નાગરિકો નીચેના સત્તાવાળાઓનો સંપર્ક કરી શકે છે:
* પોલીસ વિભાગ: લાઉડસ્પીકરના નિયમોના ઉલ્લંઘન અથવા જાહેર ઉપદ્રવ માટે સ્થાનિક પોલીસ સ્ટેશનમાં ફરિયાદ કરી શકાય છે.
* રાજ્ય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ (State Pollution Control Board - SPCB): આ બોર્ડ અવાજના સ્તરની દેખરેખ અને નિયમોના અમલ માટે જવાબદાર છે.
* જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ/સબ-ડિવિઝનલ મેજિસ્ટ્રેટ: જાહેર ઉપદ્રવને રોકવા માટે CrPC ની કલમ 133 હેઠળ પગલાં લેવા માટે અરજી કરી શકાય છે.
લેખક: દિપ્તેશ રાવલ
હસુમતીબેન ફાઉન્ડેશન ના ડાયરેક્ટર છે.
હસુમતીબેન ફાઉન્ડેશન ગરીબ બાળકો તથા ડાયાલિસિસ કરાવતા બાળકો માટે કામ કરે છે.
લેખક ભારત ના કરોડો ડાયાબિટીસ ધરાવતા લોકો માટે "હરાવો ડાયાબિટીસ ને" ચળવળ ચલાવે છે.
એમની youtube ચેનલ
"હેલ્થ કેમ્પસ" આ જ ઉમદા મિશન માટે કામ કરે છે.
આ બ્લૂ રંગ ની લીંક ઉપર ક્લિક કરી ને ચેનલ ઉપર જવાશે
ટિપ્પણીઓ
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો