કિડની સંબંધિત ગંભીર સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ, જેમ કે ક્રોનિક કિડની ડિસીઝ (CKD), ડાયાલિસિસ અને કિડની ટ્રાન્સપ્લાન્ટ પછી, દર્દીના આહારમાં મૂળભૂત તફાવતો જોવા મળે છે. આ આહાર પરિવર્તનનો હેતુ કિડની પરનો બોજ ઘટાડવા, લોહીમાં ઝેરી પદાર્થોનું સંચય અટકાવવા અને દર્દીના એકંદર સ્વાસ્થ્યને જાળવી રાખવાનો હોય છે.
CKD (ડાયાલિસિસ પૂર્વે) દર્દીનો આહાર
ક્રોનિક કિડની ડિસીઝના પ્રારંભિક તબક્કા (સ્ટેજ 1 થી 4) માં, આહારનો મુખ્ય હેતુ કિડનીના બાકી રહેલા કાર્યને જાળવી રાખવાનો અને રોગની પ્રગતિને ધીમી કરવાનો છે. આ તબક્કે, આહારમાં પ્રોટીનનું પ્રમાણ મર્યાદિત કરવામાં આવે છે, કારણ કે પ્રોટીનના ચયાપચયથી બનતા કચરાના પદાર્થો કિડની પર વધુ ભાર મૂકે છે. જોકે, પોષણની ઉણપ ન થાય તેનું પણ ધ્યાન રાખવું પડે છે. સોડિયમ (મીઠું) પર સખત નિયંત્રણ રાખવું જરૂરી છે, જેથી બ્લડ પ્રેશર નિયંત્રિત રહે અને શરીરમાં પાણીનો ભરાવો ન થાય. પોટેશિયમ અને ફોસ્ફરસનું સેવન પણ લોહીના રિપોર્ટના આધારે નિયંત્રિત કરવામાં આવે છે. જો કિડની પૂરતું પ્રવાહી દૂર ન કરી શકતી હોય તો પ્રવાહીનું સેવન પણ નિયંત્રિત કરવું પડે છે. સંક્ષિપ્તમાં, આ આહાર કિડની પર ઓછામાં ઓછો બોજ નાખે તે રીતે રચાયેલો હોય છે.
ડાયાલિસિસ (Dialysis) દર્દીનો આહાર
જ્યારે દર્દીને નિયમિતપણે ડાયાલિસિસની સારવાર શરૂ થાય છે, ત્યારે આહારમાં મૂળભૂત ફેરફાર થાય છે. ડાયાલિસિસ દ્વારા શરીરમાંથી અમુક કચરો દૂર થાય છે, પરંતુ આ પ્રક્રિયામાં પ્રોટીનનું નુકસાન પણ થાય છે. તેથી, CKD સ્ટેજ 5 માં પ્રોટીનનું સેવન વધારવાની ભલામણ કરવામાં આવે છે, જેથી સ્નાયુઓનું બંધારણ જળવાઈ રહે અને ચેપ સામે લડવાની શક્તિ મળે. જોકે, પોટેશિયમ અને ફોસ્ફરસ પર સખત નિયંત્રણ જાળવવું અત્યંત જરૂરી છે, કારણ કે ડાયાલિસિસ સત્રો વચ્ચે આ ખનીજોનું સ્તર જોખમી રીતે વધી શકે છે, જે હૃદય અને હાડકાં માટે હાનિકારક છે. સૌથી મહત્ત્વનો તફાવત પ્રવાહી નિયંત્રણમાં છે. ડાયાલિસિસના દર્દીઓએ પ્રવાહીનું સેવન ખૂબ જ સખત રીતે મર્યાદિત કરવું પડે છે, જેથી સત્રો વચ્ચે શરીરમાં અતિશય પ્રવાહીનો ભરાવો ન થાય, જે શ્વાસ લેવામાં તકલીફ અથવા હૃદય પર તાણ લાવી શકે છે.
કિડની ટ્રાન્સપ્લાન્ટ (Kidney Transplant) દર્દીનો આહાર
સફળ કિડની ટ્રાન્સપ્લાન્ટ પછી, નવી કિડની સામાન્ય રીતે સારું કાર્ય કરવા લાગે છે, જેના કારણે ડાયાલિસિસ દરમિયાનના મોટાભાગના કડક આહાર નિયંત્રણો હળવા થઈ જાય છે. ટ્રાન્સપ્લાન્ટ પછીના પ્રારંભિક તબક્કામાં, પ્રોટીનનું સેવન પૂરતું અથવા વધારવું જરૂરી છે, જેથી સર્જરીના ઘા ઝડપથી રૂઝાય અને રોગપ્રતિકારક શક્તિમાં સુધારો થાય. પોટેશિયમ અને ફોસ્ફરસ પરનું નિયંત્રણ ધીમે ધીમે હળવું થઈ શકે છે, જો નવી કિડની સારી રીતે કામ કરતી હોય. આ દર્દીઓએ પ્રવાહીનું સેવન વધારવું જોઈએ, સામાન્ય રીતે દરરોજ 2-3 લિટર, જેથી કિડનીનું કાર્ય યોગ્ય રીતે જળવાઈ રહે.
જોકે, ટ્રાન્સપ્લાન્ટના દર્દીઓ માટે એક નવું મહત્ત્વનું પરિબળ ઉમેરાય છે: ખાદ્ય સુરક્ષા (Food Safety). રોગપ્રતિકારક શક્તિ ઘટાડતી દવાઓ (ઈમ્યુનોસપ્રેસન્ટ્સ) લેવાને કારણે ચેપનું જોખમ ઘણું વધારે હોય છે. તેથી, તેમણે કાચું કે ઓછું રાંધેલું માંસ, અનપેસ્ટ્યુરાઇઝ્ડ ડેરી ઉત્પાદનો અને અન્ય સંભવિત દૂષિત ખોરાક સખત રીતે ટાળવા પડે છે. વળી, કોર્ટીકોસ્ટેરોઇડ દવાઓને કારણે વજન વધારો અને બ્લડ સુગરનું સ્તર વધવાનું જોખમ રહે છે, જેના કારણે ચરબી અને સાદા કાર્બોહાઇડ્રેટ્સના સેવન પર નિયંત્રણ રાખવું જરૂરી બને છે.
મૂળભૂત તફાવતનો સાર
મૂળભૂત રીતે, CKDમાં કિડની પરનો બોજ ઘટાડવા માટે પ્રોટીન ઓછું કરવામાં આવે છે; ડાયાલિસિસમાં નુકસાનની ભરપાઈ કરવા પ્રોટીન વધારવામાં આવે છે, પરંતુ પ્રવાહી, પોટેશિયમ અને ફોસ્ફરસ પર સખત નિયંત્રણ જરૂરી છે; જ્યારે ટ્રાન્સપ્લાન્ટ પછી મોટાભાગના નિયંત્રણો હળવા થાય છે, પરંતુ ચેપના જોખમને કારણે ખાદ્ય સુરક્ષા સૌથી મહત્ત્વની બની જાય છે.
તમારા ચોક્કસ તબક્કા અને સારવાર યોજના માટેનો શ્રેષ્ઠ આહાર હંમેશા રેનલ ડાયેટિશિયન (Renal Dietitian) ની સલાહ મુજબ જ નક્કી થવો જોઈએ.
લેખક: દિપ્તેશ રાવલ
હસુમતીબેન ફાઉન્ડેશન ના ડાયરેક્ટર છે.
હસુમતીબેન ફાઉન્ડેશન ગરીબ બાળકો તથા ડાયાલિસિસ કરાવતા બાળકો માટે કામ કરે છે.
લેખક ભારત ના કરોડો ડાયાબિટીસ ધરાવતા લોકો માટે "હરાવો ડાયાબિટીસ ને" ચળવળ ચલાવે છે.
એમની youtube ચેનલ
"હેલ્થ કેમ્પસ" આ જ ઉમદા મિશન માટે કામ કરે છે.
આ બ્લૂ રંગ ની લીંક ઉપર ક્લિક કરી ને ચેનલ ઉપર જવાશે
ટિપ્પણીઓ
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો